Trịnh Hữu Ngọc và khoảng trống di sản thiết kế Việt

Trịnh Hữu Ngọc và khoảng trống di sản thiết kế Việt

Ngày 23/12, tại Trung tâm điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội, Bảo tàng Hà Nội phối hợp cùng gia đình họa sĩ - nhà thiết kế nội thất Trịnh Hữu Ngọc tổ chức tọa đàm “Di sản Trịnh Hữu Ngọc - Một khoảng trống trong sử mỹ thuật Việt Nam”. Sự kiện không chỉ là cuộc gặp gỡ học thuật, mà còn là lời mời gọi nhìn lại một nhân vật đã âm thầm đặt nền móng cho tư duy thiết kế hiện đại ở Việt Nam, nhưng suốt nhiều thập kỷ chưa được gọi tên đúng mức.

Sinh năm 1912, mất năm 1997, họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc thuộc thế hệ trí thức, nghệ sĩ đầu tiên được đào tạo bài bản tại Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông tốt nghiệp những khóa đầu, sớm bộc lộ tài năng khi đạt giải Vàng hội họa ngay khi ra trường, giải Bạc nội thất gỗ trong năm khởi nghiệp đầu tiên. Quan trọng hơn, ông là người mở đầu cho ngành nội thất của Trường Mỹ thuật Công nghiệp, góp phần định hình một lĩnh vực mới trong mỹ thuật ứng dụng Việt Nam.

Nhắc đến Trịnh Hữu Ngọc là nhắc đến xưởng đồ gỗ Mémo - cái tên từng quen thuộc trong giới mỹ nghệ Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX. Từ xưởng Mémo, những sản phẩm nội thất mang tinh thần tiết chế, hiện đại đã ra đời, đồng hành cùng những dấu mốc lịch sử của đất nước. Ông từng góp gỗ, góp thợ cho công trình dựng đài Tuyên ngôn Độc lập tại Ba Đình; thiết kế nội thất cho phòng khánh tiết và văn phòng Thị trưởng tại Ủy ban hành chính thành phố Hà Nội giai đoạn 1964 - 1966. Đặc biệt, toàn bộ nội thất đồ gỗ của ngôi nhà số 48 Hàng Ngang - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và soạn thảo Tuyên ngôn Độc lập - đều do chính tay ông thiết kế và thực hiện.

Thế nhưng, nghịch lý nằm ở chỗ: những đóng góp ấy tồn tại rõ ràng trong không gian sống, trong ký ức đô thị, nhưng lại mờ nhạt trong các giáo trình, sách sử mỹ thuật và diễn ngôn học thuật chính thống.

Một đời làm nghề, một triết lý sống

Tại tọa đàm, họa sĩ Trịnh Lữ, con trai của họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc đã mang đến những câu chuyện gia đình dung dị nhưng giàu chiều sâu. Qua lời kể của người con, Trịnh Hữu Ngọc hiện lên không chỉ như một nghệ sĩ tài hoa, mà còn là một nhà trí thức sống trọn vẹn với niềm tin: cái đẹp phải được nuôi dưỡng từ đời sống và quay trở lại phục vụ đời sống.

Với ông, thiết kế không phải là sự phô trương hình thức. Cái đẹp lý tưởng là “ít công, ít gỗ”, đáp ứng đúng nhu cầu sử dụng, không thừa, không thiếu. Một sản phẩm tốt phải có khả năng sản xuất hàng loạt mà vẫn giữ được giá trị thẩm mỹ, để cái đẹp không nằm trên bệ trưng bày mà đi vào từng căn nhà, từng sinh hoạt thường nhật.

Triết lý ấy, nhìn từ hôm nay, mang tinh thần của thiết kế bền vững, của tư duy công nghiệp hiện đại, những khái niệm tưởng chừng rất mới nhưng đã được Trịnh Hữu Ngọc thực hành từ hàng chục năm trước. Ông chủ trương vượt khỏi những cái cũ không hợp lý, nhưng cũng không cực đoan đoạn tuyệt với truyền thống. Với ông, truyền thống chỉ thực sự sống khi được tiếp biến, khi đối thoại được với nhu cầu của con người đương thời.

Chính sự dung hòa ấy đã tạo nên dấu ấn riêng trong các thiết kế nội thất và sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Trịnh Hữu Ngọc: giản dị mà tinh tế, hiện đại mà không xa rời căn cốt văn hóa Việt.

Khoảng trống trong sử mỹ thuật và lời gợi mở hôm nay

Theo TS Trần Hậu Yên Thế (Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội), họa sĩ, nhà thiết kế, nhà giáo Trịnh Hữu Ngọc là một “điểm nối” quan trọng giữa các vị tổ nghề thủ công truyền thống và thế hệ họa sĩ, nhà thiết kế của thời kỳ hiện đại. Di sản của ông không chỉ nằm ở những sản phẩm cụ thể, mà còn ở tư duy thiết kế, thứ đã ảnh hưởng âm thầm đến nhiều thế hệ học trò và người làm nghề sau này.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng, việc Trịnh Hữu Ngọc chưa được đặt đúng vị trí trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam phản ánh một khoảng trống lớn hơn: khoảng trống trong cách tiếp cận và ghi nhận di sản thiết kế, nội thất và mỹ thuật ứng dụng. Trong khi hội họa giá vẽ, điêu khắc thường được ưu tiên nghiên cứu, thì những lĩnh vực gắn chặt với đời sống như thiết kế nội thất, thủ công mỹ nghệ lại dễ bị xem là “phần phụ”.

Chính vì vậy, tiếp cận di sản Trịnh Hữu Ngọc đòi hỏi một tư duy mở và góc nhìn đa chiều: nhìn ông không chỉ như một họa sĩ, mà như một nhà thiết kế, một nhà giáo, một trí thức kiến tạo không gian sống. Đó cũng là cách để đọc lại lịch sử mỹ thuật Việt Nam một cách đầy đủ hơn, công bằng hơn với những đóng góp thầm lặng nhưng bền bỉ.

Tọa đàm khép lại, nhưng những câu hỏi được đặt ra vẫn còn đó: Làm thế nào để hệ thống hóa di sản thiết kế nội thất? Làm thế nào để bảo tồn không chỉ hiện vật, mà cả tư duy thiết kế? Và làm thế nào để những giá trị ấy tiếp tục đối thoại với đời sống đương đại, thay vì chỉ nằm yên trong ký ức?

Có lẽ, việc gọi tên “khoảng trống Trịnh Hữu Ngọc” không chỉ để tri ân một cá nhân, mà còn để mở ra một hành trình dài hơi hơn: hành trình nhìn lại, lấp đầy và tái định vị di sản thiết kế Việt Nam trong bức tranh văn hóa - du lịch sáng tạo của hôm nay.